HUYỆN TRẤN YÊN
Huyện Trấn Yên – Mã quốc gia 21311
Quá trình hình thành và tên gọi (Giới thiệu sơ lược vị trí, tên gọi qua các thời kỳ lịch sử...)
Theo Lê Quý Đôn, Trấn Yên từ thời Lê đã là một trong 3 huyện và 2 châu nằm trên dải sông Thao. Đến đầu thế kỷ XIX, khi Yên Bái còn thuộc về Hưng Hoá và Tuyên Quang, Trấn Yên là một đơn vị hành chính trên địa bàn Yên Bái. Sau Nghị định thành lập tỉnh Yên Bái ngày 11/4/1900 và sau khi sáp nhập 2 huyện Văn Bàn và Lục Yên vào tỉnh Yên Bái năm 1910 thì Trấn Yên là 1 huyện của Yên Bái với 5 tổng. Giai đoạn 1976 - 1991, Trấn Yên là 1 huyện của tỉnh Hoàng Liên Sơn, năm 1991 khi tách tỉnh Hoàng Liên Sơn thành 2 tỉnh Yên Bái và Lao Cai, Trấn Yên trở về đơn vị hành chính cấp huyện của Yên Bái.
Trấn Yên hiện có 22 đơn vị hành chính trực thuộc bao gồm 1 thị trấn và 21 xã, trong đó có 7 xã vùng cao, 1 xã đặc biệt khó khăn, 12 xã khu vực II có thôn bản đặc biệt khó khăn. Huyện có diện tích 62.859,54ha diện tích tự nhiên chiếm 9,13 diện tích toàn tỉnh Yên Bái và 82.284 nhân khẩu (năm 2008).
Huyện có 6 dân tộc sinh sống, trong đó: Dân tộc Kinh chiếm 66,5%, dân tộc Tày chiếm 20,5%, dân tộc Dao chiếm 7,2%; dân tộc Mường chiếm 2,3%, dân tộc Cao Lan chiếm 1,2%, dân tộc H’Mông chiếm 1,9%, dân tộc khác chiếm 0,4%.
Trấn Yên là một huyện vùng thấp nằm ở phía Nam tỉnh Yên Bái, trên toạ độ địa lý: từ 21031’48’’ đến 21047’38’’ vĩ độ Bắc; từ 104038’37’’ đến 104059’00’’ kinh độ Đông. Phía Bắc Trấn Yên giáp với huyện Văn Yên và huyện Yên Bình, phía Nam giáp với huyện Văn Chấn, phía Tây giáp huyện Văn Chấn và huyện Văn Yên, phía Đông giáp huyện Yên Bình và thành phố Yên Bái và tỉnh Phú Thọ.
Trấn Yên nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm mưa nhiều. Nhiệt độ trung bình từ 23,1 - 23,9 độ, nhiệt độ cao nhất là 38,90C, thấp nhất là 3,30C.
Huyện lỵ là thị trấn Cổ Phúc nằm trên tỉnh lộ 151, cách thành phố Yên Bái 15km về hướng Tây Bắc, cách Hà Nội gần 200km. Có hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường thuỷ rất thuận lợi cho việc đi lại và trao đổi hàng hoá giữa các địa phương trong và ngoài huyện. Các ga Văn Phú, Cổ Phúc và Ngòi Hóp của tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai - Côn Minh nằm tại huyện này.
Một số đặc điểm tự nhiên, văn hoá, xã hội
- Núi, sông, hồ
Trấn Yên là địa bàn chuyển tiếp về địa hình từ trung du lên miền núi, phía Đông Bắc là đường sông núi của dãy Púng Luông, thung lũng sông Hồng chạy giữa cắt huyện thành hai phần không đều nhau, hơi lệch về phía núi Con Voi.
Độ cao trung bình toàn huyện là 100m, nơi thấp nhất có độ cao là 20m. Địa hình cao dần từ Đông Nam lên Tây Bắc. Các xã phía Nam phần lớn có địa hình đồi bát úp, đỉnh bằng, sườn thoải. Các xã nằm dưới chân núi Con Voi là Púng Luông có địa hình phức tạp, độ dốc lớn, bị chia cắt mạnh.
Hệ thống sông ngòi Trấn Yên nằm trong hệ thống sông Hồng. Sông Hồng đoạn chảy trên địa bàn Trấn Yên dài 50km, chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Đây là tuyến giao thông đường thuỷ quan trọng nhất của huyện Trấn Yên, song về mùa lũ các diện tích canh tác của các xã ven sông thường hay bị ngập lụt. Trên địa bàn Trấn Yên có 32 ngòi suối đổ vào sông Hồng, phân bố tương đối đều trên địa bàn. Các ngòi suối đều ngắn và dốc, vào mùa mưa thường xảy ra lũ ống và lũ quét gây thiệt hại cho đời sống dân sinh và sản xuất trên địa bàn.
Trấn Yên có hệ thống ao hồ tương đối phong phú với tổng diện tích là 700 ha, điển hình trong số đó là hồ Minh Quân, hồ Y Can... có giá trị cho khai thác tiềm năng du lịch.
- Di tích lịch sử, văn hoá: Hiện nay trên địa bàn toàn huyện có tổng số: 7 di tích đã được các cấp có thẩm quyền công nhận, trong đó:
+ Có 01 di tích cấp quốc gia là: Chiến khu cách mạng Làng Vần bao gồm một quần thể các điểm di tích như: Gò cọ Đồng Yếng xã Vân Hội; Di tích nhà ông Trần Đình Khánh; Di tich Đình Trung; Di tích Hang Dơi xã Việt Hồng.
+ Có 06 di tich xếp hạng cấp tỉnh là:
` Đền Hóa Cuông – xã Hòa Cuông – Di tích lịch sử văn hóa.
` Đình làng dọc – xã Việt Hồng – Di tich lịch sử văn hóa.
` Đình Hoà Quân - xã Minh Quân - Di tích lịch sử văn hoá.
` Gò cọ Làng Chiêng – xã Cường Thịnh – Di tich lịch sử cách mạng.
` Di tích chùa Linh Thông xã Minh Quân – Di tích lịch sử cách mạng.
` Di tích đồn Ca Vịnh xã Hồng Ca – Di tích lịch sử cách mạng.
- Danh nhân các thời kỳ lịch sử
- Chợ, phố xá
Hệ thống chợ trong huyện tăng nhanh, 13/21 xã, thị trấn có chợ họp theo phiên, nhưng còn nghèo hàng hoá.
Hệ thống đường nội thị trong huyện có tổng chiều dài là 4,5km, trong đó rải nhựa được 2,5km, tạo thành mạng lưới phố xá trong thị trấn huyện Trấn Yên, quy mô hệ thống phố xá chưa lớn và phức tạp.
- Sản vật (lâm, thổ sản, khoáng sản...)
Trấn Yên hiện chỉ còn 16.772 ha rừng tự nhiên, trữ lượng gỗ tự nhiên còn khoảng 1,5 triệu m3, trong rừng có các lâm sản phụ khác là măng, mộc nhĩ, nấm hương... được khai thác phục vụ đời sống và trao đổi hàng hoá ngoại vùng. Hiện nay quế đang được phát triển và là một mặt hàng lâm sản của huyện.
Trên địa bàn Trấn Yên có một số loại khoáng sản, phân bố hai bên sông Hồng, phía hữu ngạn sông Hồng đặc trưng là các kim loại sắt và đồng cùng với đá thạch anh, đá chứa dầu. Phía tả ngạn sông Hồng là các khoáng sản phi kim loại như graphit, thạch anh, phenspat. Các điểm quặng khoáng phân bố trên các địa bàn sau:
* Sắt phân bố cụm ở Hưng Khánh, Làng My, Kiên Thành và Việt Hồng với tổng trữ lượng đạt được là 92,9 triệu tấn, song đều là các mỏ nhỏ, phân tán, hàm lượng nghèo.
* Thạch anh phân bố ở Kiên Thành, Hoà Cuông, Lương Thịnh có trữ lượng cấp B+C1 là 54.204 tấn.
Các xã, thị trấn trong huyện:
Toàn huyện có 22 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 1 thị trấn là thị trấn Cổ Phúc và 21 xã: Tân Đồng, Báo Đáp, Đào Thịnh, Việt Thành, Hòa Cuông, Minh Quán, Quy Mông, Cường Thịnh, Kiên Thành, Nga Quán, Y Can, Minh Tiến, Lương Thịnh, Bảo Hưng, Việt Cường, Minh Quân, Hồng Ca, Hưng Thịnh, Hưng Khánh, Việt Hồng, Vân Hội và thị trấn Cổ Phúc (huyện lỵ).
v Huyện Mù Cang Chải
v Thị xã Nghĩa Lộ
v Thành Phố Yên Bái
v Huyện Văn Yên
v Huyện Yên Bình
v Huyện Văn Chấn
v Huyện Trạm Tấu
v Huyện Lục Yên
v Trang chủ dư địa chí huyện, thị