Huyện Văn Yên – Mã số quốc gia 21307
Quá trình hình thành và tên gọi: (Giới thiệu sơ lược vị trí, tên gọi qua các thời kỳ lịch sử...)
Ngày 16/12/1964, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 117/CP thành lập 2 huyện mới của Yên Bái là Bảo Yên và Văn Yên, trong đó có huyện Văn Yên có 25 xã, gồm 19 xã của huyện Trấn Yên và 6 xã của huyện Văn Bàn cắt ra. Ngày 2/3/1973, Bộ trưởng Phủ thủ tướng quyết định điều chỉnh một số xã thuộc huyện Văn Yên.
Ngày 27/12/1975 tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội quyết định thành lập tỉnh mới là Hoàng Liên Sơn. Sau đó hàng loạt quyết định của Hội đồng Chính phủ điều chỉnh địa giới của thị xã Yên Bái, thành lập thị trấn huyện lỵ Văn Yên.
Tại kỳ họp thứ IX Quốc hội khoá VIII ngày 12/8/1991 quyết định tái lập tỉnh Yên Bái, Văn Yên là 1 trong 8 đơn vị hành chính cấp huyện, thị của tỉnh.
Huyện Văn Yên có toạ độ địa lý từ 21050’30’’ đến 22012’ vĩ độ Bắc; từ 104023’ đến 104030’ kinh độ Đông.
Văn Yên phía Bắc giáp với huyện Văn Bàn và huyện Bảo Yên của Lào Cai, phía Nam giáp huyện Trấn Yên, phía Đông giáp huyện Lục Yên và Yên Bình, phía Tây giáp huyện Văn Chấn.
Huyện có 139.154,11ha diện tích tự nhiên (2008) và dân số 115.614 người (năm 2007), tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,14%, mật độ dân số trung bình 83 người/ km2. Toàn huyện có 12 dân tộc trong đó có các dân tộc chủ yếu sau: Kinh chiếm 56,33%, Tày chiếm 15,2%, Dao chiếm 22,91%, H’Mông chiếm 3,87% còn lại là các dân tộc khác. Huyện lỵ là thị trấn Mậu A nằm trên đường tỉnh lộ 151 cách thị xã Sơn La khoảng 30km về hướng Tây Bắc, thị trấn Mậu A cũng là nơi có đồng thời cả đường sắt Côn Minh - Hà Nội và sông Hồng chạy qua. Toàn huyện có 25 xã, 1 thị trấn gồm 264 thôn bản, 17 tổ và khu phố.
Trung tâm huyện lỵ Văn Yên cách trung tâm tỉnh lỵ Yên Bái 40 km theo đường ô tô Mậu A - Yên Bái.
Huyện Văn Yên nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, kết hợp với địa hình bị chia cắt nên tạo thành hai tiểu vùng khí hậu: Vùng phía Bắc (từ Trái Hút trở lên) và Vùng núi phía Nam (từ Trái Hút trở xuống). Thỉnh thoảng có xuất hiện hiện tượng sương muối và mưa đá kèm với hiện tượng dông và gió xoáy cục bộ còn đa phần khí hậu Văn Yên ổn định, ít đột biến phù hợp với trồng trọt và chăn nuôi, trồng các loại cây lương thực, thực phẩm, cây công nghiệp dài ngày ở phía Nam. Cây ăn quả, cây công nghiệp ngắn ngày như: sắn, lạc, đậu đỗ các loại ở phía Bắc.
Một số đặc điểm tự nhiên, văn hoá, xã hội
- Núi, sông, hồ
Văn Yên có địa hình phức tạp với núi đồi kế tiếp nhau thành hai dải, một bên là dãy núi Con Voi, một bên là dãy Púng Luông với đỉnh cao nhất có độ cao 1.932m, kẹp giữa là thung lũng sông Hồng.
Vùng núi cao trung bình có độ cao từ 300 – 1.700 m tập trung chủ yếu ở các xã phía Tây Bắc của huyện. Là các dãy đồi núi liên tiếp chia cắt mạnh, độ dốc lớn, có các bậc thềm cao thấp khác nhau, có nơi có địa hình thung lũng hẹp, vách dốc đứng.
Chạy suốt chiều dọc của huyện là dòng sông Hồng, các ngòi suối trên địa bàn huyện hầu hết là các phụ lưu của sông Hồng, các ngòi suối này đều có độ dốc lớn nên có thế năng rất lớn, có thể khai thác nguồn thuỷ năng của các ngòi suối này. Tuy nhiên, trên địa bàn do đặc điểm sông ngòi khá dày và thuỷ năng lớn nên thường xảy ra lũ quét, lũ ống.
Toàn huyện có 84 ha ao, hồ.
Căn cứ vào đặc điểm tự nhiên và các tiểu vùng kinh tế có thể chia Văn Yên thành 3 vùng:
* Vùng hạ huyện gồm 13 xã Yên Hưng, Yên Thái, Ngòi A, Mậu A (thị trấn huyện lỵ), Mậu Đông, Đông Cuông, Hoàng Thắng, Xuân Ái, Yên Hợp, An Thịnh, Yên Phú, Đại Phác, Tân Hợp.
* Vùng thượng huyện gồm 6 xã: Lang Thíp, Lâm Giang, Châu Quế Thượng, Châu Quế Hạ, An Bình, Đông An.
* Vùng cao gồm 8 xã: Phong Dụ Thượng, Phong Dụ Hạ, Xuân Tầm, Mỏ Vàng, Nà Hẩu, Quang Minh, Viễn Sơn, Đại Sơn.
- Di tích lịch sử:
+ Đền Đông Cuông là cụm di tích gồm 4 điểm: Ngoài đền Chính còn có Miếu Cô, Miếu Cậu và Miếu Đức Ông.
+ Di tích Đình Ngòi A, Làng Chiềng xã Ngòi A, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái.
+ Di Tích Khảo cổ học Bến Mậu A.
+ Di tích lịch sử- văn hoá Đền Nhược Sơn (Thôn Ngọc Châu, xã Châu Quế Hạ, Huyện Văn Yên, Tỉnh Yên Bái )
+ Chiến thắng sông Thao: Đồn Đại Phác, xã Đại Phác; Đồn Đại Bục, xã An Thịnh; Đồn Gióm, xã Đông An.
- Sản vật (lâm, thổ sản, khoáng sản...)
Văn Yên có những sản vật rừng, núi, sông... song chưa được thống kê.
Văn Yên có một số mỏ khoáng sản, tuy đa dạng về chủng loại nhưng trữ lượng không lớn, song cũng có giá trị để phát triển công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp của huyện, nổi bật trong số các khoáng sản trên địa bàn huyện là:
* Than ở Hoàng Thắng có trữ lượng khoảng 212.980 tấn.
* Đồng ở Ngòi Hút, An Lương với trữ lượng khoảng 100.000 tấn.
* Vàng gốc ở Văn Yên, Văn Chấn với trữ lượng khoảng 5 tấn.
* Sắt ở làng Khuôn, Đại Sơn có trữ lượng 1.503 tấn và ở làng Phăng Mậu Đông trữ lượng khoảng 1 triệu tấn.
* Đất hiếm ở Yên Phú có khoảng 17.874 tấn.
* Quặng graphit có ở Ngòi Vải, Ngòi Vốc, Mậu A trữ lượng 141.790 tấn, ở Yên Hưng, Yên Thái có trữ lượng khoảng 1,3 triệu tấn.
Đặc biệt Văn Yên có cây quế, là loài cây cho giá trị kinh tế cao. Những người dân Văn Yên nơi đây lấy cây quế làm loại cây trồng chủ yếu. So với chất lượng quế trên cả nước thì quế Văn Yên đứng thứ 2 sau quế Quảng Bình. Ngoài ra con người Văn Yên rất mến khách. Những ai đã từng đặt chân đến đất Văn Yên sẽ dễ dàng cảm nhận được điều đó. Văn Yên còn có đền Đông Cuông là nơi mà mỗi độ xuân về người ở khắp mọi nơi đi hành hương cầu cho gia đình bạn bè an khang thịnh vượng và còn nhiều điểm du lịch khác nữa.
Các đơn vị xã, thị trấn trong huyện
Toàn huyện có 26 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 1 thị trấn là thị trấn Mậu A và 25 xã: Lang Thíp, Lâm Giang, Châu Quế Thượng, Châu Quế Hạ, An Bình, Quang Minh, Đông An, Đông Cuông, Phong Dụ Hạ, Mậu Đông, Ngòi A, Xuân Tầm, Tân Hợp, An Thịnh, Yên Thái, Phong Dụ Thượng, Yên Hợp, Đại Sơn, Yên Hưng, Đại Phác, Yên Phú, Xuân Ái, Hoàng Thắng, Viễn Sơn, Mỏ Vàng, Nà Hẩu.