HUYỆN YÊN BÌNH
Huyện Yên Bình – Mã số quốc gia 21313
Quá trình hình thành và tên gọi (Giới thiệu sơ lược vị trí, tên gọi qua các thời kỳ lịch sử...)
Yên Bình trước năm 1974 là một huyện của tỉnh Hoàng Liên Sơn. Theo Quyết định chia tỉnh Hoàng Liên Sơn thành hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái tại kỳ họp thứ IX Quốc hội khóa VIII ngày 12/8/1991, Yên Bình trở lại thành một trong 7 huyện của tỉnh Yên Bái.
Yên Bình là huyện cửa ngõ phía Nam, là huyện vùng thấp của tỉnh Yên Bái, nằm trên tọa độ địa lý từ 21044’30’’ đến 21o54’25’’ vĩ độ Bắc, từ 104o00’ kinh độ Đông. Huyện Yên Bình phía Đông giáp với huyện Đoan Hùng tỉnh Phú Thọ, phía Tây Nam giáp với huyện Trấn Yên, phía Đông Bắc giáp huyện Hàm Yên tỉnh Tuyên Quang, phía Tây Bắc giáp với thành phố Yên Bái. Trung tâm huyện lỵ cách trung tâm tỉnh lỵ Yên Bái 8km về phía Đông Nam và cách thủ đô Hà Nội 170 km về phía Tây Bắc.
Huyện Yên Bình có 26 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 2 thị trấn và 24 xã. Huyện có 77.319,67ha diện tích tự nhiên là nơi chung sống của 107.882 dân (năm 2008) với 5 dân tộc: Kinh, Tày, Nùng, Dao và Cao Lan. Với khí hậu nhiệt đới gió mùa là điều kiện cho sự phát triển thảm thực vật, đa dạng các loại động vật, thuỷ sản, các loại gỗ quý đang được bảo tồn.
Một số đặc điểm tự nhiên, văn hóa, xã hội
- Núi sông, hồ
Yên Bình là huyện có địa hình chuyển tiếp từ trung du lên miền núi, địa hình cao dần từ Đông Nam lên Tây Bắc, được tạo bởi 2 dãy núi:
+ Dãy Cao Biền nằm bên tả ngạn sông Chảy (hồ Thác Bà) gồm những đồi núi có độ cao từ 300 - 600m, chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Đây là đường phân thủy giữa sông Chảy và sông Lô.
+ Dãy Con Voi là hệ thống núi cổ nằm phía hữu ngạn sông Chảy những núi thấp đỉnh tròn, sườn thoải trên độ cao 400 - 700m, chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Đây là đường phân thủy của sông Hồng và sông Chảy.
+ Giữa hai dãy núi Cao Biền và Con Voi trên địa bàn huyện Yên Bình là hồ Thác Bà, đây là hồ thủy điện hình thành từ những năm 70 của thế kỷ trước với tổng diện tích là 19.050 ha mặt nước và 1.331 hòn đảo lớn nhỏ, quần thể hồ - đảo có tiềm năng to lớn cho phát triển du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng.
Là huyện vùng thấp của Yên Bái, nhưng diện tích đất có độ dốc trên 250 chiếm tới 65% diện tích toàn huyện, nên canh tác trên đất dốc vẫn là vấn đề đặt ra trong phát triển bền vững tại Yên Bình.
Nguồn nước trên địa bàn khá phong phú với hồ Thác Bà, ngoài ra trên địa bàn còn có 40 con suối lớn nhỏ và 120 ao hồ, đầm các loại có giá trị cho phát triển du lịch trên mặt nước.
- Sản vật (lâm, thổ sản, khoáng sản...)
Yên Bình hiện có 664 ha rừng tự nhiên trong đó còn nhiều gỗ, ngoài ra còn có các lâm sản khác như nứa, vầu, song, mây. Đặc biệt cây quế của huyện Yên Bình trở thành lâm sản có giá trị.
Yên Bình khá nổi tiếng về nguồn tài nguyên khoáng sản, theo các nguồn tài liệu địa chất khoáng sản thì Yên Bình có các loại khoáng sản sau:
- Đá hoa có độ trắng cao trên 54% có diện tích trên 300 ha tập trung tại địa bàn xã Mông Sơn, Mỹ Gia với trữ lượng trên 200 triệu m3, hiện đã được khai thác xuất khẩu.
- Đá vôi, vật liệu xây dựng để sản xuất xi măng, đá xẻ có trữ lượng trên 250 triệu m3, tập trung ở các xã Mỹ Gia, Mông Sơn và Phúc Ninh.
- Chì, kẽm có ở Mỹ Gia, Cẩm Nhân với trữ lượng khoảng 200.000 tấn.
- Pyrit có ở Mỹ Gia với trữ lượng khoảng 100.000 tấn.
- Cao lanh ở Đại Minh với trữ lượng các loại B, C1+ C2 khoảng 273.000 tấn.
- Phenspat có ở Chóp Dù xã Đại Đồng với trữ lượng C1 + C2 khoảng 1050 tấn và ở thôn Quyết Tiến, xã Đại Minh trữ lượng 27.075 tấn.
- Barit có ở Đại Minh với trữ lượng cấp P: 100.000 tấn với 400kg trên diện tích 50km2 tạo thành dải ở phía Bắc và phía Tây hồ Thác Bà gồm các loại rubi, sfinelf, tuomalin, Grona, thạch anh và còn không dưới 3 triệu m3 cát quặng có chứa vàng, pyrit, galen, sfinef, barit, phosphorit, than nâu. Ngoài ra còn có các loại đá quý và bán quý.
Đặc điểm
Thay đổi sau khi xây nhà máy thủy điện Thác Bà
Trước kia khi nhà máy thủy điện Thác Bà chưa xây dựng người dân sinh sống bám theo hai bờ sông Chảy tạo nên những điểm dân cư sầm uất, nhiều người từ miền xuôi lên lập nghiệp tại đây.
Trước kia Yên Bình có nhiều rừng tự nhiên với gỗ, nứa và các loại lâm sản quý hiếm, người dân khai thác gỗ nứa đóng thành bè, mảng vận chuyển theo dòng sông Chảy về xuôi.
"Còn tiền chợ Ngọc, chợ Ngà
Hết tiền thì lại Thác Bà, thác Ông"
Đó là câu thơ xưa nói về cuộc sống của người dân hai bên bờ sông Chảy. Chợ Ngọc, chợ Ngà là nơi buôn bán hàng hóa nổi tiếng ở vùng Yên Bình trước đây, bây giờ chợ Ngọc nằm sâu dưới lòng hồ Thác Bà, chợ Ngà giờ cũng không còn nữa, người dân khu chợ Ngà xưa nay đi chợ Cát Lem. Còn Thác Bà là nơi có dòng nước chảy xiết đổ xuống những khối đá lớn mà những người khai thác gỗ phải vượt qua, người ta đã lập một miếu thờ gần thác để thắp hương mỗi khi đưa bè gỗ qua đây. Bây giờ miếu thờ này không còn nữa.
Vào những năm 1970, khi Nhà máy thủy điện Thác Bà đi vào hoạt động, cả một vùng rộng lớn ngập chìm trong nước. Một số làng bản di chuyển khỏi lòng hồ đến những vùng xa hơn như Mông Sơn, Cảm Ân, xã Yên Bình.... Hồ Thác Bà đã tạo nên diện tích mặt nước rất lớn nằm ở 2 huyện Yên Bình và Lục Yên, nhiều người dân sống gần hồ đã làm thêm nghề đánh bắt cá. Hơn một nghìn hòn đảo trên hồ giờ đang được trồng cây lâm nghiệp chủ yếu là keo, bạch đàn, bồ đề. Nhiều mỏ đá vôi và đá trắng đang được khai thác và vận chuyển bằng đường thủy trên hồ Thác Bà. Hiện tại huyện và tỉnh đang triển khai nhiều dự án khai thác du lịch trên hồ.
Vùng trồng bưởi
Xuôi theo dòng sông Chảy, có một vùng đất phù sa thuộc làng Khả Lĩnh xã Đại Minh (Yên Bình) nổi tiếng trồng cây bưởi. Trước đây vùng đất này thuộc huyện Đoan Hùng - tỉnh Phú Thọ, nay thuộc Yên Bình - tỉnh Yên Bái. Bưởi trồng ở vùng đất này cho quả ngon và ngọt nhất. Ngày nay giống bưởi ngọt này đã được trồng ở nhiều nơi nhưng chất lượng thì không đâu bằng bưởi Khả Lĩnh, Bưởi Đại Minh.
Kinh tế
Tiềm năng phát triển của huyện là du lịch, bên cạnh đó công nghiệp và nông nghiệp cũng được trú trọng: các nhà máy xí nghiệp được nâng cấp và xây dựng như Nhà máy xi măng Yên Bình được xây dựng tại Km 10 và Nhà máy xi măng Phú Thịnh cũng được nâng cấp từ lò đứng sang lò quay. Nhà máy thuỷ điện Thác Bà được Tổng công ty điện lực đầu tư cơ sở 2 tại Na Hang - tỉnh Tuyên Quang.
Các đơn vị xã, thị trấn trong huyện
Toàn huyện có 26 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 2 thị trấn: Yên Bình, Thác Bà và 24 xã: Xuân Long, Tích Cốc, Cẩm Nhân, Ngọc Chấn, Tân Nguyên, Phúc Ninh, Bảo Ái, Mỹ Gia, Xuân Lai, Mông Sơn, Cảm Ân, Yên Thành, Tân Hương, Phúc An, Bạch Hà, Vũ Linh, Đại Đồng, Vĩnh Kiên, Yên Bình, Thịnh Hưng, Hán Đà, Phú Thịnh, Đại Minh, Văn Lãng.
v Huyện Mù Cang Chải
v Thị xã Nghĩa Lộ
v Huyện Trấn Yên
v Huyện Văn Yên
v Thành Phố Yên Bái
v Huyện Văn Chấn
v Huyện Trạm Tấu
v Huyện Lục Yên
v Trang chủ dư địa chí huyện, thị