DÂN TỘC MƯỜNG

Đồng bào Mường Yên Bái cư trú tập trung ở các huyện Văn Chấn, Trấn Yên, Văn Yên. Đồng bào Mường có truyền thống canh tác lúa nước rất sớm, nên nơi cư trú của họ thường là những thung lũng, ven cánh đồng, bên dòng suối... và họ hòa nhập với cuộc sống của đồng bào Thái một cách hài hòa, đậm tính văn hóa mà vẫn giữ được nét riêng của dân tộc mình. Nhờ từ canh tác nông nghiệp mà người Mường có nhiều sáng tạo trong làm thủy lợi nhỏ, đào đắp kênh mương, làm guồng nước, máy cọn đưa nước từ suối lên các trà ruộng cao. Chăn nuôi gia súc nhỏ, khai thác mây song tre nứa đan lát phục vụ trực tiếp cho sản xuất, trồng dâu dệt vải thổ cẩm.

Đồng bào Mường ở nhà sàn, dáng nhà chững chạc bề thế, thường từ ba đến năm gian, lợp ván thông hoặc gianh, có hai cầu thang, cầu thang chính đối diện cổng vào, có hàng song trông như những tấm mắt cáo, hàng song vừa có ý nghĩa giữ an toàn cho người, vừa có nghĩa trang trí mỹ thuật. Cầu thang phụ ở phía cuối nhà chủ yếu để phụ nữ đi lại. Nơi thờ tự tổ tiên thường đặt trên tấm sàn cao sát mái nhà ở mặt tiền gian thứ hai, nơi này chỉ có vị chủ nhà là nam giới hoặc khách quý mới được ngồi hoặc nằm nghỉ.

Tiếng Mường thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường. Người Mường ở Trấn Yên, Văn Chấn vẫn sử dụng thông thạo tiếng nói của mình trong sinh hoạt hàng ngày. Tuy nhiên, quá trình giao lưu văn hóa, ngôn ngữ Mường ở đây có chịu ảnh hưởng của tiếng Việt khi giao tiếp công đồng.

Trang phục của nam giới thông thường như người Tày, người Thái, nghĩa là quần áo sợi cánh chàm gài khuy vải. Còn phụ nữ, trang phục rất giống phụ nữ Thái đen: Áo xửa cỏm(nếu là thiếu nữ mầu trắng, tuổi trung niên mầu đen), thắt lưng xanh xài ẻo, dây bạc xà tích, váy lụa đen.

Tục thờ cúng của đồng báo khá đơn giản, xếp theo thứ tự thờ tổ tiên, thờ bản mường (thổ công), thờ thần linh. Trong một gia đình, nơi thờ tổ tiên, nếu là nội tộc thì đặt ở một sàn nhỏ gian ngoài (gian khách), nếu là ngoại tộc  thì đặt ở gian trong. Thờ thổ công đặt ở đầu cầu thang lên, còn thờ thần linh thì lập miếu nhỏ ở ngoài vườn phía đầu trái nhà sàn. Trong quan niệm tâm linh của người Mường Văn Chấn, trên trời có mường trời, nhưng mường trời này chỉ là một “ mặt đất” rộng lớn.

Các điệu múa đặc trưng của đồng bào Mường Yên bái là múa mơi, múa nàng tiên, múa trống tu. Sau tết mọi người cùng tổ chức vui múa mừng năm mới có nhiều điều tốt đẹp. Người Mường thường sử dụng nhạc cụ độc đáo như: đàn môi, dây nói ví, pí ôi, đàn tính có giai điệu riêng...

Sinh hoạt ăn uống của người Mường cũng đậm nét văn hóa ẩm thực. Cơm tẻ là lương thực chính, cá suối ta mổ phía lưng thành hai mảnh rồi đem nướng. Người Mường không thể thiếu bánh ống, bánh ống gói bằng gạo nếp trông gần như bánh chưng của người Tày nhưng chỉ buộc năm lạt gọi là Pẻng ôổng.

Lễ hỏi – cưới của dân tộc Mường diễn ra theo các bước: chạm ngõ, ăn hỏi, xin cưới. Trước ngày cưới cô gái phải chuẩn bị từ ba đến năm bộ chăn, gối, đệm đưa về nhà chồng. Còn nhà trai phải lo các lễ vật bạc trắng, một đôi yếm và bốn sải vải, rượu, gạo, thịt, đôi vòng tay vòng cổ bằng bạc cho cô dâu và mẹ vợ. Ngày cưới nhà trai phải lo đủ số mâm cỗ mà nhà gái yêu cầu, cử người sang đun nấu mời nhà gái ăn. Chú rể có thể ở rể hoặc không ở rể tùy theo yêu cầu của nhà gái. Ngày nay, các lễ vật có giảm hơn, hai bên gia đình bàn bạc thống nhất tổ chức cho phù hợp.

Đám tang của người Mường đơn giản, chỉ riêng có tục đi cầu là duy trì. Đi cầu nghĩa là một tấm vải trắng dài khoảng năm mét, mọi con cháu nâng trên vai từ lúc truy điệu đến lúc hạ huyệt cho hồn người chết về mường trời được thanh thản. Trước đó ông mo cắt mỗi con cháu một nhúm tóc nhỏ bỏ vào chiếc nong đặt bên áo quan. Sau ba ngày có tục mở cửa mả, nghĩa là làm nhà mộ, trồng cây sả, cây gừng quanh mộ người quá cố.

Văn học dân tộc Mường Việt Nam nói chung rất nổi tiếng. Bộ sử thi: Đẻ đất đẻ nước, bộ mo thi mo Mường và bộ Đang vần va có ảnh hưởng sâu sắc đến người Mường ở các địa phương. Đồng bào Mường Yên Bái coi các bộ thi ca trên là niềm tự hào của dân tộc mình và truyền tụng chúng rộng rãi trong dân gian.