DÂN TỘC PHÙ LÁ
Dân tộc Phù Lá Yên Bái có hơn 600 người sống tập trung ở xã Châu Quế Thượng huyện Văn Yên, số ít ở Văn Chấn, Yên Bình và Thành phố Yên Bái.
Nơi cư trú của đồng bào Phù Lá xưa kia ở trên triền núi thấp. Đại bộ phận người Phù Lá Châu Quế Thượng (huyện Văn Yên) ở nhà sàn. Cách bài trí trong nhà của người Phù Lá cơ bản giống nhau, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa nơi nối hai tấm vách, bên cạnh có mở một cửa giả, gọi là “ cửa ma”, nơi thờ có cắm vài cái lông gà, một tờ giấy vàng và một gói lá nhỏ giắt trên liếp, cửa này chỉ mở ra khi cúng lễ. Nhà sàn cửa lên xuống ở hai đầu hồi. Nhà đất mở ở chính gian giữa. Ngoài nhà ở các gia đình đều làm nhà phụ để chứa thóc trên nương rẫy.
Hoạt động kinh tế truyền thống chủ yếu dựa vào nương rẫy, tự cung tự cấp. Hiện nay đồng bào đã chuyển sang canh tác ruộng nước, kết hợp với kinh tế vườn rừng. Đồng bào chăn nuôi trâu, bò, ngựa,... Các nghề phụ gia đình ở đồng bào Phù Lá khá phát triển. Đáng chú ý là nghề đan lát bằng mây tre, trúc,... với nhiều loại, tạo dáng hoa văn màu sắc sặc sỡ được đồng bào các dân tộc khác ưa chuộng.
Văn hóa ẩm thực cơm tẻ vẫn là lương thực chính trong bữa ăn. Thịt muông thú săn được, người ta sấy khô để dành thức ăn cho ngày mùa.
Người Phù Lá có ý thức tương trợ lẫn nhau, từ việc phát nương, tra lúa, gặt, làm nhà ở, đến ma chay, cưới xin, nhà nào có việc thì cả làng đến giúp.
Về trang phục, trước đây đàn ông thường để búi tóc trên đỉnh đầu và quấn khăn. Trang phục của phụ nữ đáng chú ý là áo chui đầu cổ vuông, áo ngắn, không che kín cạp váy nên có thêm giải thắt ngoài cạp, cổ áo, tay áo, thân áo đều cắt thẳng không có đường lượn, phần dưới và cạp áo được thêu các loại hoa văn hình quả trám, hình vuông, hình tam giác và những hình gấp khúc được bố trí nhắc đi nhắc lại. Phần trên đính hạt cườm thành những đường thẳng song song kẻ xuống ngực và lưng. Thắt lưng của người phụ nữ được trang trí bằng toàn bộ vỏ ốc núi. Chiếc váy đều may kín, phần cạp nhỏ hơn gấu, gấu váy được thêu nhiều đường hoa văn với nhiều kiểu loại. Trang phục nam giới nổi bật là chiếc áo xẻ ngực, không có cổ riêng, thân áo được đính nhiều hạt cườm thành những hình chữ thập.
Hôn nhân của người Phù Lá, xưa kia hoàn toàn do cha mẹ quyết định. Ngày nay, trai gái Phù Lá Yên Bái được tự do tìm hiểu, con trai đến nhà con gái thổi kèn môi làm hiệu, người con gái mở cửa cho vào nói chuyện. Khi đôi trai gái thỏa thuận họ thưa với bố mẹ.
Tục cưới xin gồm nhiều nghi lễ phức tạp. Thông thường phải qua mấy bước: Lễ đánh trống, lễ dạm hỏi, lễ ăn hỏi chính thức và lễ cưới. Nét đặc trưng nhất trong hôn nhân là tục buộc chỉ trắng cổ tay cho cô dâu, chú rể và người dẫn đường (phù dâu, phù rể). Đứa trẻ khi mới sinh được bà đỡ và bố cầu mong cho mọi sự tốt lành. Ngày đặt tên do bố mẹ chồng buộc chỉ cho con dâu.
Tục ma chay có những nét riêng biệt. Mộ đã chôn rồi, người thân tuyệt đối không được đến. Bàn thờ là một tấm vách nhỏ cài đặt chính giữa vách của gian giữa nhà (thẳng nơi đặt bếp). Các lễ cúng đặt mâm trước tấm cửa này và chỉ khi nào có người chết đột ngột, chết trẻ thì mới làm lễ mở cửa đuổi ma, đồng bào đưa tiễn người quá cố theo nghi lễ dân tộc trang trọng. Sau 12 ngày kể từ ngày mai táng gia đình người quá cố làm lễ sửa mộ, người Phù Lá không có lễ bốc mộ, mỗi gia đình đều có một bếp chính đặt thẳng cửa ma. Mỗi khi cúng tổ tiên thì cúng bếp, bếp được đặt khi dựng nhà mới.
Các loại nhạc cụ khá phổ biến là bộ hơi gồm: Khèn bầu (ma nhí) và các loại tiêu, sáo... nhạc cụ tiêu biểu là trống.
Văn học dân gian, chuyện kể, tục ngữ ca dao của người Phù Lá phản ánh tâm tư, tình cảm của người lao động, ca ngời tình yêu chung thủy, ca ngợi tài năng trí tuệ của nhân dân.
Người Phù Lá có truyền thống đoàn kết gắn bó chặt chẽ với quê hương, đất nước. Từ kháng chiến chống Mỹ cứu nước đến ngày nay nhiều thanh niên đã tình nguyện lên đường bảo vệ Tổ quốc. Là dân tộc có ít người, đồng bào đã vượt qua rất nhiều khó khăn để xây dựng thôn bản của mình tiến bộ, lành mạnh, góp sức mình cùng các dân tộc ở Yên Bái thực hiện xóa đói, giảm nghèo, cuộc sống ngày càng phát triển.