DÂN TỘC SÁN CHAY

Người Sán Chay ở Yên Bái vốn là cư dân nông nghiệp làm ruộng nước thành thạo. Nhưng nương rẫy vẫn đóng vai trò quan trọng trong đời sống. Là một dân tộc sớm tiếp thu nền văn minh cây lúa nước, đồng bào thường chọn những nơi có địa thế thấp, có thung lũng bằng để khai khẩn đất hoang thành ruộng bậc thang gieo trồng cây lúa. Bên cạnh cánh đồng là đồi núi thấp để phát nương làm rẫy trồng ngô, lúa cạn, rau quả,... kết hợp với săn bắt thú rừng, hái lượm rau quả.

            Người Sán Chay ở nhà sàn bốn mái có sàn trong nhà và sàn phơi. Nhà ba hoặc năm gian, được phân định chức năng sinh hoạt của từng gian. Gian giữa đặt bàn thổ của tổ tiên, hai gian cạnh là nơi nghỉ ngủ phân biệt giữa các thành viên nam nữ trong gia đình. Gian trái đầu nhà là nơi đặt bàn thờ hương hỏa (thần Bảo gia trong dòng họ). Gian trái cuối nhà là nơi bếp núc, buồng con dâu hoặc con gái. Cầu thang được bắc lên ở gian này. Dưới sàn là nơi nhốt súc vật trâu, bò, lợn, gà. Trên là nơi để lương thực và những đồ vật khác.

            Về nơi ăn ở, người Sán Chay ưa sạch sẽ ăn chín uống sôi, ở nơi cao ráo thoáng mát. Về mặc, họ không thêu thùa nhiều màu sắc như một số dân tộc khác. Phụ nữ mặc váy chàm dài ngang bọng chân, mặc áo chàm dài ngang váy, về sau họ nối thành hai phần khác màu. Từ ngang ngực thường là màu đỏ, hoặc nâu, phân dưới xanh chàm hoặc đen. Eo lưng thắt con dao nhỏ có vỏ bao ốp khoét bằng cây thừng mực, dây dao dệt bằng chỉ các màu với những nét hoa văn mềm mại. Sau lưng đeo thêm túi trầu cau nho nhỏ. Cổ và tay đeo vòng bạc, đầu búi tóc sau gáy đội khăn chàm cuốn lật hai dải khăn về phía sau. Nam giới ngày xưa búi tóc đội khăn xếp màu chàm có thêu hoa văn, mặc áo chàm dài hoặc ngắn, quần thụng màu nâu hoặc trắng.

            Về hệ thống tín ngưỡng, đồng bào theo đạo Phật, đạo Nho và thờ gia tiên. Mỗi dòng họ thờ một thần Bảo gia riêng lấy trong thập bát tú hoặc tứ linh theo quan niệm đạo Phật như họ Trần thờ Ngọc Hoàng, họ Hoàng thờ Nam Hoa... cộng với việc thờ thần nước... một số họ còn thờ thần Nông, thần Bếp lửa và thần bà Mụ bảo mệnh cho con trẻ...

Tục cưới xin phải trải qua các giai đoạn yêu nhau, ăn hỏi, dạm ngõ và đón dâu. Nhà trai phải lo các đồ xính lễ cưới cho nhà gái và đón cô dâu về ở luôn nhà bố mẹ chồng.

Về kho tàng văn hóa, văn nghệ dân gian cũng rất phong phú và đa dạng. Người Sán Chay ở Yên Bái đến nay vẫn giữ được một số điệu múa như: Múa xúc tép, múa trống (tang sành), múa chày, múa “ Păng Loòng” (cơm mới).

Đồng bào Sán Chay ở Yên Bái có truyền thống yêu nước. Qua các cuộc kháng chiến, bảo vệ Tổ quốc đã có 55 liệt sĩ, hơn 50 thương binh, được tặng thưởng gần 2.000 huân huy chương các loại.