DÂN TỘC TÀY

 Dân tộc Tày ở Yên Bái có khoảng 120.000 người, chiếm 17% dân số toàn tỉnh. Địa bàn cư trú của đồng bào Tày phần lớn ở những nơi có điều kiện sản xuất nông nghiệp và thuận lợi giao thông.  Ngoài ra còn ở các xã vùng cao như: xã Xuân Long (huyện Yên Bình), Thượng Bằng La, Đồng Khê (huyện Văn Chấn),...

Nguồn sống chính của người đồng bào Tày Yên Bái là nông nghiệp làm ruộng nước. Với truyền thống lâu đời cùng với sự cần cù, sáng tạo trong lao động và tiếp thu khoa học kỹ thuật mới rất nhanh nên nông nghiệp của người Tày phát triển tương đối cao. Đồng bào Tày phát triển tốt chăn nuôi gia súc, gia cầm. Tích cực phát triển nghề rừng và trồng mới các loại cây công nghiệp như: Chè, quế, cà phê.

   Quan niệm về vũ trụ, bắt nguồn từ đất, nước, gió, lửa tạo nên vạn vật, thể hiện ở tất cả mọi công việc như việc xây dựng nhà ở, cưới, tang, ra tháng cho con...Khối đoàn kết trong cộng đồng người Tày bền vững, nhờ văn hóa người Tày có tính giáo dục hướng vào chiều tình cảm nhân văn.

             Y phục của người Tày chủ yếu bằng vải bông nhuộm chàm đen cho cả nam, nữ và trẻ em, ít hoặc không trang trí hoa văn. Phụ nữ Tày mặc áo năm thân có thắt lưng bằng vải chàm gấp lại buộc phía sau, đi đôi với váy trong dịp cưới, ngày lễ và tết. Ngày thường mặc ngắn với váy hoặc quần, áo ngắn may không cổ kiểu giống áo bà ba. Đàn ông mặc áo tứ thân cổ tròn, khuy vải hoặc cúc và quần lá tọa, y phục này người lớn tuổi thường dùng, thanh, thiếu niên hiện nay mặc như người Kinh. Phụ nữ thường đội khăn nhuộm chàm, khăn vuông gấp xéo, có hai dải vải đỏ nhỏ buộc về phía trước trán, đuôi khăn lật về phía sau. Đàn ông chỉ đội khăn xếp dịp tết, lễ đặc biệt là lễ đón dâu, hoặc đi ở rể. Đồ trang sức chủ yếu dùng chất liệu bằng bạc.

            Nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm phát triển từ lâu đời như nghề trồng bông để dệt vải, nghề nuôi tằm để lấy tơ dệt dây dao Slaicha. Hoa văn dệt trên vải thổ cẩm phong phú, đa dạng. Nghề làm giấy dó, nghề đan lát, nghề mộc, nghề rèn, nghề đục đá phát triển khá cao.

            Nhà ở của người Tày chủ yếu là nhà sàn, dùng vật liệu xây dựng sẵn có ở địa phương, lợp bằng lá cọ hoặc lá giang. Sàn được dát mai, diễn hoặc ván, cửa làm bằng phiên nứa hoặc lịa bằng gỗ. Mỗi ngôi nhà có từ ba đến năm gian. Trên sàn nhà chính, gian trung tâm thường là gian giữa, nếu số gian nhà là lẻ. Nếu nhà số gian chẵn thường được chọn gian trung tâm là gian thứ hai kể từ cầu thang ngoài vào. Cầu thang ngoài được quy định làm cầu thang chính. Giữa gian đặt bếp, ngọn lửa được duy trì thường xuyên, dùng để sưởi về mùa đông và đun nước uống, ít khi nấu nướng ở bếp này, ngày tết góc bếp về phía trên được cắm hương thờ thần lửa Chảo vàng. Các nghi lễ tôn giáo khác liên quan đến lửa đều diễn ra ở bếp này.

Cùng với gian bếp lửa, phía trên lan can đằng trước là nơi đặt bàn thờ. Bàn thờ được thiết kế cao ngang tầm ngực, dài theo chiều rộng của gian, chiều sâu một mét thường làm bằng vật liệu tốt. Ở vùng miền Tây tỉnh Yên Bái như huyện Văn Chấn, bàn thờ lại để ở gian ngoài quay mặt theo chiều dọc của nhà. Tuy nhiên đây vẫn là nơi thiêng liêng nên phụ nữ, vợ chồng trẻ không được ngủ gần bàn thờ, cách thờ cúng giống như những vùng khác. Sau bát hương có dán tờ giấy đỏ trên viết chữ nho  lý lịch gia chủ Ràm Choòng, với lời kết bằng hai câu  Phúc Như Đông Hải, Thọ Như Nam Sơn.

Đồng bào Tày Yên Bái có phong cách sống sôi nổi, mạnh mẽ, lãng mạn. Những dịp tết ta, lễ hội Lồng tồng, lễ tăm khảu mảu, lễ cưới của bạn bè họ hát giao duyên Slípsí suốt ngày đêm.

Hình thức kết bạn Hắt tồng của người Tày rất phổ biến, những người bạn trai, bạn gái hợp nhau về tính nết cùng trang lứa, mang lễ vật một con gà thiến, chai rượu đến nhà nhau, xin bố mẹ hai bên cho kết tồng (kết bạn) nếu bố mẹ đồng ý cho họ coi nhau như anh em ruột thịt.

Hôn nhân của người Tày được tiến hành qua nhiều bước phức tạp, gây tốn kém đến tiền của, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa. Từ bước thanh niên trai gái trưởng thành làm quen được với nhau, thưa chuyện với gia đình thông qua bước trung gian là quan làng (ông mối) xem ngày qua thầy cúng lễ Slicay(lễ bốn gà), lễ cưới, lễ lại mặt, tết quan làn. Các bước này tiến hành hàng năm trời có khi đến 3 năm.

Tang lễ của người Tày với những nghi thức rườm rà chịu ảnh hưởng của tam giáo, ở những bản xa các trung tâm văn hóa, đời sống của nhân dân còn thấp, việc tang đã ảnh hưởng rất nhiều đến sản xuất và phát triển kinh tế gia đình.

Nhạc cụ của người Tày gồm sao, nhị, đàn tính, não bạt, trống, kèn, quả nhạc, chùm nhạc, chũm chọe.

Sinh hoạt ẩm thực của người Tày thường ngày giản đơn, được chế biến từ gạo, sắn, khoai, măng, rau, cá, rau rừng, rong suối. Những ngày tết được chế biến cầu kỳ hơn. Những món cơm lam, măng nhồi nhân thịt, canh khâm kì, măng chua, riêu báng(nhiên liệu từ bột cây báng rừng) là đặc sản của vùng người Tày Yên Bái.

Đồng bào Tày có truyền thống yêu nước, đấu tranh anh dũng. Người Tày ở xã Đại Lịch (Văn Chấn) tự hào về hai người con ưu tú của quê hương là Phạm Thọ (Lãnh Năm) và Phạm Tế (Lãnh Tế) là tướng tin cẩn của phong trào Cần Vương chống Pháp dưới sự chỉ huy của Nguyễn Quan Bích.

Từ khi có Đảng lãnh đạo, đồng bào Tày Yên Bái một lòng theo Đảng. Chiến khu Vần – Hiền Lương (làng Vần nay thuộc xã Việt Hồng – Huyện Trấn Yên) là địa danh đã trở nên nổi tiếng và trở thành di tích lịch sử với nhiều thành tích trong thời gian chống Pháp.

Qua các cuộc kháng chiến nhiều vùng Tày là hậu phương cung cấp sức người, sức của cho tiền tuyến. Hàng ngàn thanh niên người Tày đã lên đường ra trận chiến đấu, có mặt ở các chiến trường nước bạn Lào, Cam-pu-Chia và mặt trận bảo vệ biên giới phía Bắc. Gần 1.000 chiến sĩ đã hy sinh anh dũng, hơn 500 người bị thương. 15 bà mẹ Tày được phong tặng Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Với chiến công của mình, đồng bào Tày đã được Nhà nước tặng hơn 2.000 Huân, Huy chương các loại.