Người Thái sinh sống ở vùng lòng chảo Mường Lò, tỉnh Yên Bái có 2 ngành: Thái đen và Thái trắng. Trong sách Páo Khuôn viết bằng chữ thái cổ ghi lại rằng “ Người Thái đen coi mình là con cháu của loài Rồng ở dưới nước, còn người Thái trắng coi mình là loài chim ở trên cạn”.

            Người Thái đen ở Mường Lò cũng lưu truyền tới ngày nay một truyền thuyết kể về Then trời đã thả xuống vùng đất này một cái túi đựng rất nhiều các điệu múa hát và dân tộc Thái là người may mắn nhất lên đã nhận được từ Then trời những điệu múa hát rất hay cho dân tộc mình.

Dân tộc Thái từ bao đời nay đều thiết tha yêu cuộc sống, có trách nhiệm với cuộc sống, sinh hoạt vật chất tuy có lúc, có nơi còn khiêm tốn nhưng đời sống tinh thần thì thật là phong phú. Bên cạnh những lời hát dân ca mượt mà sâu lắng, những điệu múa đa dạng phong phú, người Thái vẫn còn bên mình một điệu Xoè vòng đặc sắc luôn làm đắm say lòng các du khách gần xa.

            Từ xưa đến nay Xoè vòng của dân tộc Thái luôn phát huy được sức hấp dẫn và có tác dụng động viên khích lệ lôi cuốn mọi người. Xoè vòng chính là nơi hội tụ, là nơi giáo dục tinh thần đoàn kết, lòng lạc quan, tình yêu quê hương, đất nước, thắt chặt mối quan hệ cộng đồng. Âm thanh trầm bổng của nhịp trống xoè nổi lên ở đâu thì ở đó có không khí tưng bừng hối hả, hối thúc mọi người khẩn trương thu xếp công việc để đến bên nhau.

Địa điểm diễn ra vòng xoè cũng rất tiện cho việc tổ chức: Có thể trong sân nhà, trên sàn hoa, trên sàn sân khấu, ở dưới gốc cây hay trên sân bãi, vài chục người thì làm vòng xoè nhỏ, năm bảy trăm người thì chia ra làm nhiều vòng xoè theo lứa tuổi với quan niệm cho rằng tuổi có hợp thì mới dễ đồng cảm, dễ hiểu và dễ vui với nhau hơn.

            Xoè trong lễ hội đón tết từ xưa hay mừng nhà mới, mừng cô dâu chú rể, xoè góp mặt có nhiều ý nghĩa khác nhau, những việc vui lớn nhất như vậy, vòng xoè có chum rượu cần lớn để mọi người chúc tụng nhau, thể hiện sự hoà đồng chung vui đoàn kết mà không hề làm nhẹ đi những nghiêm luật tôn ty thứ bậc trong cộng đồng.

            Vui lắm những vòng xoè thâu đêm

            Lúc đó lòng người như có lửa

            Lúc đó rượu cũng thắp men tình

            Ngọn lửa giữa vòng xoè thắp lên ánh sáng và bòng đêm dường như lùi xa cho con người sống tràn đầy hạnh phúc.Lên Tây Bắc giữa mùa xuân, ấm áp hơi thở của đất trời, sóng sánh tình cảm của lòng người…Nhiều du khách ngây ngất giữa vùng văn hoá của dân tộc Thái: cơm lam, cá nướng, rượu cần được bước lên nhà sàn, thưởng thức những nét đẹp văn hoá Thái, mọi người đều có chung một nhận định: Vòng xoè Thái có sức cuốn hút đến lạ kỳ, ở đó có mây trời, ở đó có men rượu, có ánh lửa, có ánh mắt đam mê khat vọng về một nền văn hoá vùng cao cháy bỏng say mê. Vòng xoè Thái giữa phồn hoa đô hội vẫn đẹp, vẫn sáng lấp lánh, bởi vì nó còn chất nguyên sơ của núi rừng. Nó là sự góp mặt tổng hợp của nhiều cung bậc văn hoá về ăn, ở, trang phục, múa hát và cả tâm lý dân tộc, nhạc cụ dân tộc- Nếp sống mang đậm nền văn minh lúa nước.

            Nhìn vào vòng xoè, du khách như được cuốn hút bởi một nền văn hoá, một không gian văn hoá rộng dài của các dân tộc Tây Bắc từ hàng nghìn năm. Trong hội xoè, đội hình xoè và động tác xoè rất đơn giản. Tay nắm tay, vai kề vai, chân người này dịch bước theo chân người kia, mắt nhìn vào nhau tình tứ cùng chuyển động trong không gian ngây ngất của vòng xoè.

            Cách tạo hình chuyển động và luật động tác đòi hỏi phải thật nhịp nhàng. Độ nhún và bước đi của vòng xoè gần giống với nhiều hoạt động trong cuộc sống lao động và sinh hoạt của con người. Mỗi bước tiến lên hoặc lùi đều chuyển dần sang phải, đôi khi sang trái để vòng xoè cứ xoay mãi, xoay mãi như chuyển động của vạn vật, như sự chuyển dịch của thời gian vòng quay của trời đất.

            Nhịp đánh trống, đánh chiêng, chũm choẹ và thổi khèn được gọi là linh hồn của vòng xoè. Động tác của họ rất uyển chuyển, lúc mạnh, lúc nhẹ có sức lôi cuốn mạnh mẽ.Vòng xoè gắn âm nhạc với nhịp điệu cho nên động tác tuy đơn giản nhưng có sức lôi cuốn đến kỳ diệu. Ai đã vào vòng xoè thì đều có cảm xúc vui sướng không muốn dứt ra, mọi mỏi mệt chán chường của đời thường bỗng dưng tan biến hết, cái hay của vòng xoè là đã tạo ra một không gian văn hoá hoà đồng và đoàn kết, thân ái bên nhau, cái riêng được gắn liền với cái chung, nhờ cái chung mà từng cái riêng hội nhập và phát triển. Ai lên Tây Bắc mà chưa vào vòng xoè thì coi như đánh mất đi một niềm vui vô giá.

          Xoè là điệu múa tập thể, có sức mạnh tổng hợp động viên quần chúng trong lao động sản xuất, nâng cao ý thức đoàn kết thân ái trong cộng đồng. Đây là một phương tiện giao tiếp rất có hiệu quả, là một sản phẩm tinh thần quý giá mà cha ông chúng ta truyền lại cho con cháu. Và trong quy luật giao lưu văn hoá Xoè vòng có mặt trong đời sống sinh hoạt của nhiều tộc người sinh sống trên mảnh đất Yên Bái, tuy nhiên  người Thái là dân tộc biết tiếp thu lưu giữ và coi “Xoè vòng” như một báu vật quý giá cho nhân dân các dân tộc Yên Bái nói chung và dân tộc Thái nói riêng. Văn hoá là sức sáng tạo không mệt mỏi của quần chúng nhân dân lao động và chính Xoè vòng là sự sáng tạo không mệt mỏi của nhân dân đóng góp cho nghệ thuật múa Việt Nam.

                                                     “ Không Xoè thì hoa không nở

                                                      Không Xoè thì người không vui”.